ANIOŁ W LITERATURZE I KULTURZE

Tom II  Oficyna Wydawnicza ATUT-Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe Wrocław 2005 Pod redakcją prof. Jolanty Ługowskiej.

Artykuły składajace się na monograficzny zarys problematyki "anielskiej"w Biblii, tekstach judaistycznych, literaturze i sztuce przedstawione zostały w formie referatów na ogólnopolskiej konferencji naukowej Anioł w literaturze i kulturze,(II)zorganizowanej przez Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, która odbyła się w Polanicy Zdroju w dniach 22-24   listopada 2004 roku.To interdyscyplinarne spotkanie teologów,teoretyków  kultury,literaturoznawców,językoznawców oraz historyków sztuki i folklorystów stworzyło możliwość kontynuacji szeregu wątków i zagadnień podjętych na poprzedniej sesji poświęconej tej problematyce, a także sformułowania nowych pytań i zarysowania, do tej pory nieobecnych w refleksji naukowej, pól badawczych. (WSTĘP)

Artykuł:

Lucyna Lubańska

Centrum Kultury Katolickiej Mistrzejowice

 w Krakowie

Postaci aniołów w ikonie Trójcy Świętej

A. Rublowa

Celem mojego referatu jest ukazanie roli i znaczenia trzech postaci aniołów w eucharystycznym wydarzeniu przedstawionym w ikonie Trójcy Świętej A. Rublowa. Aby przybliżyć ten temat cofnę się do genezy ikonografii tego wizerunku oraz historycznego uwarunkowania jego powstania.

Postawię w tym referacie kilka pytań, dotyczących wykładni przyjętych znaczeń symbolicznych, i podejmę próbę własnej interpretacji.

Jak wiemy w Kościele wschodnim są znane dwa typy przedstawień Trójcy Świętej: Paternitas (Otieczestwo -Trójca Nowotestamentowa) i Filoksenia٭ (Trójca Starotestamentowa)-której najdoskonalszym przykładem jest Trójca Święta Andrzeja Rublowa.

Ponieważ nikt nie widział Boga Ojca, który jest ukryty, przyjęto, że można przedstawić Trójcę Świętą na przykładzie biblijnego opisu odwiedzin Abrahama i Sary przez trzech Aniołów w gaju dębowym Mamre (Rdz.18,1-15).

Trójca Święta, tak opisana, funkcjonowała  w modlitwach i tekstach liturgicznych w okresie poprzedzającym fakt powstania tej ikony nad ikonami, którą ogłoszono nawet, że jest kolejnym dowodem na istnienie Boga. Ten cały depozyt wiedzy teologicznej jak i dorobku ikonograficznego był zapewne znany i bliski naszemu artyście.

Teolog i hymnograf Metrofanes ze Smyrny ( IXw ) powtarza wielokrotnie to opisywane wydarzenie w swych kanonach do Trójcy Świętej odnoszące się do „gościnności Abrahama”:

Abraham, wtajemniczony w święte sprawy,

przyjął kiedyś pod świętymi znakami

Stwórcę, Boga i Pana wszystkiego

w trzech Osobach, pełen radości

i poznał jedyną moc trzech Osób[1]

W doksologii czyli w uwielbieniu Boga, przyjęto rozwiniętą formułę trynitarną, już w IV i V w, o czym świadczy obowiązująca wówczas liturgia, w której uwielbiony jest Ojciec i Syn, i Duch Święty, a to chwalebne wezwanie brzmi ”Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu, jak była na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen”[2]

Zagadnienie Trójcy Świętej zajmowało wiele miejsca w  nauce soborowej٭, zajmowali się nim zarówno teolodzy jak i filozofowie. Tajemnicę Jej zgłębiał także święty Augustyn (IV/V w), który uważał, że Bóg czasami dopuszcza nas do tajemnicy swego własnego życia, a poprzez Trójcę Świętą odsłania nam wewnętrzne życie Boże, Boże poznanie jak i Bożą miłość[3]

Dość wcześnie ten temat pojawia się również w sztukach plastycznych , gdzie występuje pod postacią „ Zjawienia się trzech aniołów Abrahamowi” (inaczej:”Gościnność Abrahama”).

Znajdujemy ten motyw w malarstwie katakumbowym przy Via Latina  w Rzymie (IV w), a także we wczesnych mozaikach w kościele Santa Maria Maggiore w Rzymie (Vw.), jak i w kościele San Vitale w Rawennie (VI w).

 Już na tych zabytkach ikonograficzny schemat ma w pełni przemyślany, dogmatyczny charakter. Nie wszyscy jednak teolodzy  wczesnego Kościoła widzieli w  tej treści objawienie się Boga w Trzech Osobach, ale z czasem właśnie ten temat stanie się podstawą przedstawiania obrazu Trójcy w malarstwie.[4]

Trójca Święta Andrzeja Rublowa powstała na zamówienie igumena monasteru Trójcy Świętej Nikona. W ten sposób postanowiono uczcić pamięć  Sergiusza z Rodoneża (1313-1392), założyciela klasztoru Trójcy Świętej , który kontemplację Trójjedynego Boga  postawił w centrum  życia duchowego swojej zakonnej wspólnoty.

 Artysta nie musiał wytyczać nowych dróg w ikonografii tworząc tę ikonę, zastosował znany bizantyjski ikonograficzny schemat kompozycyjny.

Ikona Trójcy Świętej  Rublowa, powstała w 1425 roku, wykonana została temperą na desce lipowej o wymiarze 142 x 114cm. Obecnie dzieło to  znajduje się w Galerii Trietiakowskiej .

Na jasnym (początkowo złotym) tle Rublow przedstawił postaci trzech aniołów, siedzących wokół stołu, na którym stoi kielich. Trzej aniołowie odpoczywają, ich postawa siedząca jest postawą najbardziej sprzyjającą rozmowie. Środkowy anioł góruje nad pozostałymi, za jego plecami jest drzewo, zaś za aniołem umieszczonym po prawej stronie, od widza, widać skałę, a po lewej stronie budowlę. Głowy ich otaczają jasne nimby, wszyscy trzej trzymają w rękach takie same laski. Linie utworzone przez laski-kaduceusze począwszy od anioła z lewej strony pochylają się coraz bardziej w kierunku prawym. Anioł środkowy siedzi po przeciwnej stronie ołtarza, natomiast pozostali dwaj są usytuowani po tej stronie, gdzie znajduje się odbiorca tej ikony.

Aniołowie spoczywają na otaczających ołtarz tronach których nieco różniące się fragmenty są ledwie widoczne.

W obrazie Rublowa stół na którym stoi kielich jest tak mały, zaś osoby tak przysunięte do siebie, że oprócz wielkiej czaszy kielicha na środku stołu nie ma w ogóle miejsca na inne naczynia.

Stół stracił charakter stołu jadalnego, i stał się białym sześcianem, na którym nie znajduje się nic poza wielką czaszą kielicha.

Prace konserwatorskie nad tą ikoną odkryły faktyczną zawartość kielicha. Warstwa późniejsza przedstawiająca winną gałąź przesłaniała motyw pierwotny: Baranka, który łączy niebiańską Ucztę ze słowami Apokalipsy o Baranku zabitym przed założeniem świata.[5]

Skrzydła aniołów wyznaczają nową przestrzeń, obejmują swoją rozciągłością całe to zdarzenie, które ma charakter eucharystyczny.

Głowy aniołów są nieznacznie pochylone, widać, że wiodą oni ze sobą myślną rozmowę, której zewnętrznym przejawem są jedynie gesty. Ich oblicza są podobne, chociaż wyrażają odrębny stan ducha.

Postaci aniołów ukazane są w trzech czwartych, co spowodowało zmniejszenie szerokości ich ramion, zaś lekko odwrócone twarze przybierają wydłużony kształt. Aniołowie  mają wysmukłe sylwetki (głowa mieści się w długości ciała czternaście razy zamiast siedmiu, według normalnego wymiaru), ich skrzydła jak i również schematyczny sposób ujęcia pejzażu  wywołują wrażenie obecności na tej ikonie świata pozaziemskiego.

 Stopy ich ledwo dotykają podnóżków. Podnóżki tronu tworzą linie których punkt styczny znajduje się poza powierzchnią ikony, wykraczając przed nią, w kierunku odbiorcy dzieła.

Cała kompozycja wpisana jest w system koncentrycznych kół, które można poprowadzić po nimbach, zarysach skrzydeł, ruchu rąk aniołów, i wszystkie te koła schodzą się w epicentrum ikony, czyli miejsca gdzie znajduje się kielich.[6]

            Środkowy anioł błogosławi kielich, zaś siedzący po jego prawicy, otwartą dłonią nadaje dodatkowo tchnienie temu błogosławieństwu, a równocześnie wskazuje na anioła siedzącego naprzeciwko. Zaś anioł umieszczony po lewicy anioła środkowego, wskazuje na świat jako kierunek błogosławieństwa. Nad prostokątem świata ręka ta przypomina rozpostarte skrzydła gołębicy[7].

Zastosowanie w tej ikonie odwróconej perspektywy obala głębię, w której wszystko znikałoby w oddaleniu, co powoduje powstanie odwrotnego efektu, przybliżenia się postaci aniołów do odbiorcy.

Ikona Trójcy Świętej A. Rublowa zawiera wiele symbolicznych znaczeń. I tak na przykład drzewo za plecami środkowego anioła-dąb Mamre, pod którym Abraham przygotował ucztę dla wędrowców (Rdz 18,1), oznacza równocześnie drzewo życia, które Bóg posadził pośrodku raju.

Za prawym aniołem widzimy – górę, która jest symbolem świata, ale jest także górą duchowego wstępowania (Ps 120,1), za lewym – pałac. Pałac-jest to symboliczne przedstawienie namiotu-mieszkania Abrahama, jak również  znakiem Bożej Opatrzności.

Kaduceusze-laski trzymane przez aniołów  oznaczają ich władzę sprawowaną nad światem przez Trzy Osoby Boskie.

Geometrycznymi formami kompozycji są: prostokąt, trójkąt, koło i krzyż, także mające symboliczne znaczenie. Według pojęć tamtej epoki ziemia była ośmiokątna, przeto prostokąt jest hieroglifem ziemi, co uwidacznia się w dolnej części stołu. Prostokątna część stołu symbolizuje cztery strony świata, cztery, punkty kardynalne, które u Ojców Kościoła były symbolem czterech Ewangelii, znaku uniwersalnego Słowa. Górna część stołu –ołtarza odzwierciedlająca Biblię ofiarowuje kielich jako owoc tego Słowa.

Również kolor w ikonie Rublowa ma znaczenie symboliczne. Głęboka purpura jest symbolem Miłości Bożej, intensywny błękit symbolem niebiańskiej prawdy zaś błyszczące złoto skrzydeł, symbolizuje obfitość łask Bożych. Wewnętrzne , błękitne podbicia skrzydeł aniołów podkreślają  jedność  i niebiański charakter ich natury.

Artysta zastosował lapis lazuli, farbę najdroższą i najbardziej wówczas przez malarzy cenioną, i położył jej czystą i nasyconą plamę w samym środku ikony. Sugestywnie wpływają na odbiorcę ciemnowiśniowy chiton*, nasycony czerwienią, i podkreślający ciężar zwisającego rękawa środkowego anioła, ze złotym pasmem na ramieniu (clavus) , jak i niebieski, wspomniany kolor, jego hymationu *. Kolor szat aniołów bocznych ściśle związany jest z kolorystyką anioła środkowego, która warunkuje całą kolorystyczną kompozycję. Anioł z prawej strony ubrany jest w niebieski chiton i jasnozielony hymation, anioł z lewej strony; w niebieski chiton i hymation w kolorze ciała. Dominującym kolorem jest niebieski a dopełniają go ciepłe tony: złocisty kolor skrzydeł aniołów, tronu i tła.

Dodatkowy artystyczny efekt osiąga twórca poprzez zastosowanie kontrastów barwnych, jak i utrzymanie równowagi tonów dopełniających.

Przedstawiony w referacie opis ikony różni się, w niektórych miejscach od przyjętych opisów tego dzieła. W licznych charakterystykach, historycy sztuki przyjmują koncepcję, że aniołowie siedzą wokół ołtarza na trzech jednakowych tronach. Gdy się jednak przyjrzy dokładniej można dostrzec iż trony te jednak różnią się od siebie, w detalach architektonicznych.

Szczególnego znaczenia nabiera interpretacja symboliki stóp anielskich, które są  lekko wsparte na podnóżkach dotykających ziemi. Pojawia się refleksja czy faktycznie jak to ujmują powszechnie historycy sztuki, są  to stopy dwóch siedzących po zewnętrznej stronie  ołtarza aniołów, czy też może warto byłoby się pokusić o inną interpretację, polegającą na przyjęciu hipotezy, iż na podnóżkach widzimy połączone stopy trzech aniołów.

Interpretując cofnięte stopy znajdujące się bliżej ołtarza, jako stopy anioła środkowego, znajduje to swoje uzasadnienie, w odmienności zarówno ich kształtu jak i proporcji. Dlatego nie jest dla mnie dość przekonującym argumentem tłumaczenie tego zjawiska li tylko faktem zastosowania odwróconej perspektywy. Bowiem w połączeniu stóp można dostrzec symbolikę jedności, Trzech Osób. W dalszej części referatu przedstawiony zostanie również ideowy sens tej interpretacji, która ma także swoje uzasadnienie teologiczne.

Ważną sprawą - dla historyków sztuki-jest indentyfikacja trzech Osób Trójcy Świętej, które są pod postaciami aniołów. Przedstawię w referacie dotychczasową analizę , jak i własną tego problemu interpretację.

Ważnego świadectwa pomocniczego dla tej indentyfikacji, dostarczył święty Stefan z Permu, przyjaciel świętego Sergiusza żyjący współcześnie z Rublowem, choć nieco od niego starszy, który dla swojej misji pośród Zyrian, ludu zamieszkującego, olbrzymi rejon ciągnący się aż po Ural, zwany „Obwodem permskim”, przywiózł ikonę Trójcy Świętej o takiej samej kompozycji jak ikona Rublowa.[8].

Wokół każdego anioła umieszczony został napis w języku zyriańskim:„anioł z lewej strony nosi imię Py, co znaczy Syn, anioł z prawej strony: Puiltos-Duch Święty, zaś anioł środkowy: Ai-Ojciec.

N. Diemina w swoim studium o sztuce Rublowa pisze: ”Stefan z Permu dla potrzeb swojej misji postarał się uczynić znaczenie ikony maksymalnie zrozumiałym. Układ aniołów na jego ikonie przedstawia się tak samo, jak na ikonie Rublowa i najprawdopodobniej znaczenie ich również jest identyczne”[9].

Tradycja ikonograficzna przedstawienia Trójcy Świętej była niejednolita, dlatego później na Soborze Stu Rozdziałów w Moskwie (1551),postanowiono uporządkować ikonografię.Owczesny Sobór dał wskazówki ikonografom, jednocześnie  określając w 43 kanonie niemożność przedstawienia Bóstwa.

Sobór ten ogłosił za wzór ikonografii wszystkich przedstawień Trójcy Świętej ikonę Trójcy Świętej Rublowa  wyrażając to w słowach:Przedstawiając Trójcę Świętą , malują niektórzy aureolę ze znakiem krzyża środkowemu aniołowi, a inni wszystkim trzem. Na starych ikonach i na greckich piszą ”Trójca Święta”, a krzyża nie malują żadnemu. Teraz zaś przy środkowym aniele piszą ”Jezus Chrystus” i „Trójca Święta”. Należy przemyśleć reguły Boże co do tego, jak obecnie powinno się malować. Odpowiedź: malarze powinni malować ikony zgodnie ze starymi wzorami ,tak jak malowali je greccy mistrzowie i Andrzej Rublow oraz inni sławni malarze. Powinni pisać na nich „Trójca Święta” i niczego nie zmieniać z własnej woli[10].

            Dlatego malarze ikon następnych wieków bardzo gorliwie kopiowali rublowowskie kompozycje uważając je za wzór kanoniczny.

Różnice interpretacyjne dotyczące Trzech Osób Boskich pod postaciami aniołów trwają nadal, ciągle stawiane jest pytanie kogo przedstawiają te trzy anioły?

D.Ajnałow[11] uważał, że anioł środkowy wyobraża Boga Ojca, lewy- Chrystusa, prawy-Ducha Świętego, tak jak w Trójcy zyriańskiej w soborze w Wołogdzie.

N. Malicki natomiast sądził, że anioł środkowy wyobraża Chrystusa, lewy- Boga Ojca.

Znany rosyjski historyk sztuki Paul Evdokimov w swoim komentarzu-podobnie jak Ajnałow- uważał anioła środkowego za postać Boga Ojca, a anioła z lewej strony za postać Chrystusa.       

Z kolei W.N Łazarew[12] anioła z lewej strony uważał za Boga Ojca, zaś anioła środkowego za Chrystusa, zaś dla. M.W.Ałpatowa problem ten nigdy nie był  istotny w jego interpretacji Trójcy Rublowa, i chociaż we wcześniejszych pracach poparł on Ajnałowa, to później godził się z tezami Malickiego, i jak sam wyznał , iż do tej pory nie ma pełnego przekonania, „że tylko jedna z tych dwóch interpretacji jest całkowicie słuszna”[13].

W naukowej analizie teoretyków i historyków sztuki prawie całkowicie zgodne jest stanowisko, że anioł po prawej stronie ikony, obrazuje Ducha Świętego. Rozbieżność dotyczy głównie anioła znajdującego się pośrodku, czy jest nim Bóg Ojciec, czy Syn,co bezpośrednio warunkowałoby tożsamość anioła z lewej strony.

Wracam do postawionej przeze mnie hipotezy, że aniołem centralnym - jest  Bóg Ojciec, zaś po prawej stronie patrząc na ikonę, widzimy Chrystusa, a po lewej Ducha Świętego. Dwie Osoby Boskie, które zostały światu dane w Objawieniu, znajdują się po przeciwnej stronie Ołtarza, niż Bóg Ojciec. Według mnie w ten sposób zostało to ujęte na rublowowskiej ikonie.

Bóg Ojciec , jak i schematycznie nakreślone w tle  znaki rzeczywistości takie jak świątynia, drzewo i góra, które zostały przyporządkowane poszczególnym postaciom Boskim, są archetypami zapisanymi w rzeczywistości transcendentnej, charakterystyczne zaś jest to, że znajdują się one po drugiej stronie ołtarza , w miejscu, gdzie obecny jest Bóg Ojciec.

 Po lewej stronie ikony, mamy Ducha Świętego nadającego tchnienie sprawowanej ofierze, o czym świadczy nie tylko układ Jego dłoni, ale i cała jego szata wyglądająca jak migocący ognisty płomień. Jego twarz jest bardzo skupiona, a wzrok utkwiony na postaci anioła po przeciwnej stronie, na Chrystusie, który jest najsmutniejszym z aniołów na tej ikonie, co jest malarskim wyrazem słów Chrystusa: „Smutna jest dusza moja aż do śmierci”.

Laska, które dzierżą w dłoniach aniołowie, w przypadku Chrystusa, jest najbardziej pochylona nad ziemią, co ma oznaczać iż charakter Jego władzy, jest służebny wobec człowieka, także kolor jego szat, intensywny błękit chitonu-symbolem niebiańskiej prawdy a jasnozielony hymationu -symbolem nadziei zarówno dla człowieka, jak i świata.

Z kolei zwróconą ku Duchowi Świętemu, a odwróconą od Syna twarz Boga Ojca, interpretować można jako znak samotności Chrystusa, i Jego poczucia opuszczenia przez Ojca wyrażone w znamiennych słowach : „Boże Mój, Boże Mój, czemuś mnie opuścił?”.

Zamyślenie, smutek wypływa z absolutnej świadomości Chrystusa co do zdarzeń, które nastąpią w związku z ustanowioną ofiarą.

Tajemnica Trójcy Świętej ukazana przez Rublowa polega na relacjach wzajemnych Trzech Osób Boskich. Chrystus na drodze własnego powołania nie idzie sam ( co ukazuje symboliczna wspólnota stóp), wspomaga Go Ojciec, a dłoń Chrystusa, rozpostarta w formie gołębicy, świadczy o obecności Ducha Świętego na tej drodze.

Duch Święty , który pochodzi od Ojca i Syna , i zawsze świadczy o Ich Obecności, jest wyrazem duchowej, głębokiej więzi Trzech Osób Boskich (czego potwierdzeniem jest odczytanie symboliki, stóp: Boga Ojca, i udziału w niej Syna).

 Ojciec Kościoła Jan Damasceński stwierdził: „Przez Ducha Świętego poznajemy Chrystusa, Syna Bożego, a przez Syna kontemplujemy Ojca”[14]

 Duch Święty, który jest ożywicielem, jest ujęty jako anielska postać najbardziej statyczna na ikonie Rublowa. Sama będąc nieruchomą wprawia równocześnie w ruch inne. Ruch ten zaczyna się od lewej stopy anioła, znajdującego się po prawej stronie obrazu, przedłuża się w schyleniu Jego głowy, przechodzi na anioła w środku, porywa niepowstrzymanie kosmos: skałę i drzewo- i roztapia się w pionowej pozycji anioła z lewej strony, gdzie wchodzi w stan spoczynku jako punkt zborny. [15].

Tajemnica Boga ukazana w ikonie Rublowa, ma swoje odniesienie do Boskiego Archetypu, który jest wszechogarniający, i skupia w sobie wszystkie inne archetypy .[16]

Relacja pomiędzy Ojcem i Synem jest określana-przez Ojców Kościoła- jako relacja pomiędzy Praobrazem (Archetypem) i Obrazem , co jest szczególnie ważne w przedstawieniu „Obrazu  Boga niewidzialnego”, a zarazem objawionego i w tym sensie widzialnego.

Bowiem Obrazem Ojca nie jest tylko sam Syn, ale Syn ocieniony zstępującym od Ojca Duchem Świętym[17].

Ikonę Trójcy Rublowa, będącej wieloznacznym symbolem można tłumaczyć wielorako: dosłownie jako przedstawienie gościny u Abrahama; proroczo jako Praobraz męki Chrystusa; moralnie jako wezwanie do jedności, wreszcie jako odkrycie istoty rzeczy[18]- pisał Michał Ałpatow.

Próba odkrycia tej istoty, wyrażona została słowami modlitwy jednego z przedstawicieli patrystyki greckiej  Pseudo–Dionizego Areopagity  [19].

O Trójco, ponad substancją i ponad Boskością, i ponad dobrem! Przewodniczko chrześcijan w boskiej mądrości, prowadź nas w górę, ponad niewiedzę i światło, na najwyższy szczyt tajemnic Pisma, gdzie proste, czyste i niezmienne misteria teologii kryją się w wyższej nad światło ciemności niezgłębionego milczenia, która płonie najświetniejszym światłem w największej mroczności i będąc całkowicie nieuchwytną i niewidzialną, nieskończenie napełnia niewidome intelekty blaskami przekraczającymi każde piękno.

Istota rzeczy jednak zostaje dla nas tajemnicą, czego był w pełni świadom, także jeden z największych filozofów chrześcijańskich Zachodu Błażej Pascal , gdy pisał: ta osobliwa tajemnica, którą się Bóg osłonił , nieprzenikniona dla ludzkiego wzroku, powinna stać się dla nas nauką i skłonić nas do szukania samotności, z dala od ludzkich oczu. Bóg się utaił za zasłoną natury, która Go ukrywała aż do dnia Wcielenia, a gdy trzeba było, aby się ukazał, utaił się jeszcze bardziej, okrywając się swym człowieczeństwem. Łatwiej Go było poznać wtedy ,gdy był niewidzialny, niż wtedy, gdy się uczynił widzialnym. Kiedy na ostatek chciał spełnić daną apostołom obietnicę, iż pozostanie z ludźmi aż do swego ostatecznego przyjścia, wybrał sobie na to pozostanie najprzedziwniejszą i najbardziej tajemniczą postać Eucharystii. Święty Jan w Apokalipsie nazywa ten sakrament „manną ukrytą”[20]

Tę samą myśl ujął Rublow w malarskiej formie przedstawiając Tajemnicę Eucharystii jako jedność dwóch stołów; stołu Słowa i stołu Chleba.

 Jan Paweł II , który w swoim Liście Apostolskim „Mane nobiscum Domine” ogłoszonym 7 października  2004 r., określając Sakrament Eucharystii jako„mysterium fidei” nawiązuje do omawianego w referacie dzieła Rublowa, wyrażając to słowami. Przez tajemnicę swego całkowitego ukrycia Chrystus staje się tajemnicą światła, dzięki której wierzący zostaje wprowadzony w głębię życia Bożego. Czy nie za sprawą znamiennej intuicji -pyta Ojciec Święty-słynna ikona Trójcy Rublowa stawia w znaczący sposób Eucharystię w centrum życia trynitarnego! Słowami Ojca Świętego zakończę ten referat, który miał ukazać rolę i znaczenie trzech postaci aniołów w eucharystycznym wydarzeniu  przedstawionym w ikonie Trójcy Świętej A.Rublowa, gdyż one w zasadniczy sposób spinają cały wywód w nim przedstawiony.